PHOTOSHOP

LA CASA REAL RECONOCE QUE LA INSTANTANEA DE LOS MONARCAS CON SUS NIETOS ERA UN MONTAJE. EL PORTAVOZ EXCUSA EL DETALLE Y ADUCE QUE NUNCA SE AFIRMO QUE LA IMAGEN INSTITUCIONAL FUERA REAL.

Escaneo una foto y la abro, «comando o». Duplico la capa. Con la herramienta de trazado y alt silueteo la figura a eliminar. Selecciono y borro, delete. Con la herramienta tampón y alt clono las partes próximas a la selección y relleno el vacío. Después, con la herramienta parche, retoco. He suprimido a una persona de la foto... Podía haber intercambiado su cabeza por otra. Fenton presenta a las tropas como de pic-nic en Crimea. Sus fotos no muestran caídos tras la carga de la Caballería Ligera. Alexander Gardner, en «La emboscada de un tirador sudista», coloca a un fiambre posando en una trinchera. ¿Se encontraba Tesla in situ cuando chisporrotearon los arcos voltaicos o se trata de una doble exposición fotográfica? La prueba se construye artificiosamente. El argumento del eugenista Henry H. Goddard se apoya en un truco visual, retoca fotos realizadas a niños mentalmente débiles, para que su apariencia siniestra induzca al repudio. Quien controla el pasado controla el futuro y quien controla el presente controla el pasado, asegura Orwell. La propaganda truca fotos. Las primeras técnicas de manipulación requerían estiletes afilados para cortar y pegar. La imagen de Trosky era eliminada de la vera de Lenin y Stalin borraba literalmente a Yezhov. ¿Cuál es la verdadera historia del miliciano abatido en la foto de Capa? Las siluetas de Franco y Hitler son superpuestas, como si nunca hubieran estado allí, sobre la fotografía de un tren estacionado en un andén vacío de Hendaia. Las «Banderas de nuestros padres» están repletas de propaganda. «Raising the flag on Iwo Jima» de Joe Rosenthal. Clint Eastwood muestra lo que resta velado tras la foto de la bandera izada sobre el monte Suribachi. Sesenta y tantos días después los soviéticos realizarán la réplica roja de Yevgeni Khaldei sobre el Reichstag. El rostro de Oswald -según JFK- fue montado sobre una foto en la que una persona empuñaba un rifle Mannlicher-Carcano, como el que atentó contra Kennedy. La manipulación fotográfica es un arte que se implementa con el desarrollo técnico, y las dudas sobre la autenticidad de muchas fotografías históricas persisten. La NASA añadió una banda negra a la foto de Aldrin en la luna. El cormorán pringado de crudo en la Guerra del Golfo era de Alaska. Un corresponsal de Reuters retoca la columna de humo del bombardeado Beirut. «El País» publica un fotomontaje donde la supresión de una mujer acerca a Acebes y a la hermana de Miguel Angel Blanco. Y, en el «New York Times», una persona muerta en una foto campa en la siguiente entre los escombros. El poder no escapa a la tentación de la manipulación fotográfica, y la Casa Real reconoce que la instantánea de los monarcas con sus nietos era un montaje. El portavoz excusa el detalle y aduce que nunca se afirmó que la imagen institucional fuera real. Si lo Real no es real queda el simulacro. Ni el atlético Sarkozy se salva de la cirugía de michelines que «París Match» le efectúa con Photoshop. Manipulaciones digitales, puestas en escena premeditadas e imágenes descontextualizadas. Toda fotografía es una mentira -afirma Fontcuberta- que nos hará desdichados -añade Baudelaire- si avanza por lo imaginario hasta atrapar nuestra alma.

KEVIN CARTER BERE ARGAZKI GARRANTZITSUENA GORROTATU ZUEN ARGAZKILARIA

SAI BAT HILZORIAN DAGOEN NESKATOA ZELATATZEN AGERTZEN DUEN ARGAZKIAK EGILEAREN BIZITZA MARKATU ZUEN GOITIK BEHERA. ARGAZKI HORREK PULITZER SARIA EMAN ZION, ETA BIZIA KENDU ZION, "ZER EGIN ZENUEN HAUR HORRI LAGUNTZEKO?", GALDETU ZIOTEN BEHIN ETA BERRIZ. EMANDAKO ERANTZUNA: BERE BURUAZ BESTE EGITEA.

Argazkia Sudanen egin zuen Kevin Carterrek, gosete basati eta beldurgarri baten garaian. Neskato txiki bat ageri da bertan, altxatzeko indarrik gabe lurrean botata. Eta, atzealdean, sai izugarri bat biktima zelatatzen, bere gainera salto egiteko unearen zain-zain. Inoiz gosearen inguruan ateratako argazki onena dela esaten dute adituek, eta gogorrena, latzena. Kevin Carter Hegoafrikan argazkilari ibili zen apartheid-aren garaian. Argazkia atera zuen egun hartan hogei bat minutu eman omen zituen eszenari begira-begira argazkiak ateratzen. Egunero ez da halako argazkirik ateratzeko aukerarik izaten. Saiak hegoak zabaltzeko zain egon omen zen, argazkia are ikusgarriagoa izango zelakoan. Ez zuen lortu saiaren konplizitaterik, baina, argazkia ikusgarria izatea lortu zuen. «New York Times» egunkariko lehen orrialdean argitaratu zuten irudia, eta Pulitzer saria irabazi zuen. Pozik egotekoa zen, baina Kevin Carter ez zegoen pozik. Pulitzer saria jaso eta hilabete gutxira bere buruaz beste egin zuen. Bi galdera potolok egin diote itzala Carterren biografiari betidanik: Zergatik egin zuen bere buruaz beste? Eta zergatik ez zion lagundu hilzorian zegoen neskato hari? Kevin Carter Hegoafrikan jaio zen 1960 urtean. Neraberazora iritsi orduko hasi zen konturatzen Hegoafrikan zuria izatea izugarrizko pribilegioa zela eta, era berean, bidegabekeria ikaragarri baten konplizea izatea zekarrela. Horregatik erabaki zuen Carterrek kazetaritzan sartzea, apartheid-aren aurkako borroka pertsonala aurrera eramateko modu egokia iruditu zitzaion.

BETI IRISTEN LEHENENGOA1984 urtean hasi zuen argazkilaritzan ibilbidea. Garai hartan hiri handietako kanpoaldeko beltzen herrixkak sutan zeuden. Gazte beltz militanteek harriekin erasotzen zieten poliziakide eta soldaduei. Eta, horiek, gas negar eragileekin, gomazko balekin eta benetakoekin erantzuten zuten harri jaurtiketa. Ehunka gazte hil ziren eta milaka sartu zituzten kartzelan. Soweton gerra zen nagusi eta Carterrek lehen lerrotik jarraitu zuen gatazka, hasiberria zen argazkilari hark horrela garbitu nahi baitzuen zuria izateagatik sentitzen zuen erruduntasuna. Mandela kartzelatik atera zen 1990 urtean -27 urteko zigorra bete eta gero- eta bake prozesua jarri zuen martxan. Baina, giroa baretu beharrean, txartu egin zen eta aurretik zegoen giro gatazkatsua are bortitzagoa bihurtu zen. Lau urte ingurutan Soweton eta Johannesburgo inguruko beste dozena bat beltzen herrixkatan sarraskia izugarria izan zen. 12.000 lagun inguruk galdu zuen bizia. Eta Carter, berriz ere, han izan zen bere kamerarekin. Egunero goizean goiz agertzen zen heriotzaren kaleetara. Garai hartan berekin lan egin zutenek ondo gogoratzen dute Carter beti zela iristen lehenengoa. Tiroketa bat pasatu berritan edo hilketa bortitz baten ondoren, beti agertzen zen Kevin Carter bazter batetik izerditan, hautsez beteta eta kamera askatu gabe. Carter beti ibiltzen zen beste hiru argazkilarirekin. Lankideak ez ezik lagun onak ere baziren eta «Bang bang club» deitzen zioten laukoteari. Ken Oosterbroek, Greg Marinovich eta Joao Silva ziren beste hirurak. Argazki beldurgarriak egiten zituzten eta, horretarako, izugarrizko arriskuak hartzen zituzten. Giroa benetan latza zen garai hartan, hiltzarrea etengabekoa. Berdin zen kalashnikov bat, lantza bat, matxete bat edo pistola bat izan eskuan. Lau argazkilariek ez zuten lo askorik egiten, goizeko bostetatik eguerdia pasatxo arte jendea nola akabatzen zuten ikusten eta argazkiak ateratzen pasatzen zuten. Egun batean bai eta baita hurrengoan ere. Denetariko drogak hartzen zituzten eta burua egoera azeleratuan izaten zuten etengabe, emozioak anestesiatuta. Ez zegoen beste modurik, egiten zuten lana egin ahal izateko beharrezkoa zuten sentimenduen anestesia hori, bestela, ezinezkoa egingo zitzaien beren lana; ezingo zuten jasan. Beren ustez, etxean geratuz gero, hildako gehiago izango ziren, basakeria hura bukatzeko presio politikoa txikiagoa izango zelako, munduak ez zuelako jakingo zer gertatzen ari zen han. Horrek ematen zien jarraitzeko indarra, hori zen beren ekarpena. 1993ko martxoan Kevin Carterrek oporrak hartu zituen eta Sudanera joan zen. Iritsi berria zela ikusi zuen neskatoa hilzorian eta saia begira. Betiko profesionaltasun hotzarekin erantzun zion egoerari, horretarako programatutako makina bat balitz bezala. Helburua garbia zen: ahalik eta argazki onena ateratzea. Logika erraza zen, argazki indartsu bat egiten bazuen, berarentzat mesede. Baina, era berean, argazki indartsu batek gizakien sentiberatasuna ukituko zuen eta leku urrunetan eta lasaietan bizi zirenen kontzientziak astinduko zituen. Horregatik ez zion lagundu neskatoari. Lagundu izan balio, ez luke argazkia lortuko, eta bere mugek, bere sentimenduen anestesiak ez zioten uzten laguntzen. Jende normalak ez zuen ulertu, ezta Carterren beraren familiak ere. Edonora joanda ere, denek galdera bera egiten zioten: «Lagundu al zenion neskatoari?». Izugarrizko amesgaiztoa bihurtu zen galdera, izugarrizko itomena sortzen ziona. Zorigaiztoko galdera hori egiten ez zioten bakarrak «Bang bang club» taldeko lagunak ziren. Haiek ez zioten galdera hori egiten.

"EZ DUT IKUSI ERE EGIN NAHI"1994 urteko apirilean New Yorketik deitu zioten Pulitzer saria irabazi zuela jakinarazteko. Sei egun geroago, lagun onena, Ken Oosterbroek, tiroketa batean hil zen Tokozan. Lau urtean gordetako emozio guztia, lau urtean anestesiatuta izandako sentimendu guztiak bat-batean lehertu ziren. Lur jota geratu zen Kevin Carter. Inoiz ez bezala negar egin zuen eta laguna akabatu zuen balak bera harrapatu ez izana deitoratu zuen behin eta berriz denbora luzean. Hurrengo hilean New Y0rkera joan zen saria jasotzera. Mozkortu egin zen, normalean baino dezente gehiago, eta etxera bueltatu zen. Saria jasotzerakoan argazki hura gorrotatzen zuela esan zuen Kevin Carterrek. «Nire ibilbideko argazkirik garrantzitsuena da baina gorroto dut, ez dut ikusi ere egin nahi. Oraindik damututa nago haur hari ez niolako lagundu. Oraindik ez diot barkatu neure buruari», esan zuen. Ordurako gerra amaituta zegoen eta Mandela presidente zen. Hegoafrika hobeto zegoen, baina Carter erabat nora ezean. Gerrako arriskua bere droga indartsuena izan zen, mendekotasun handiena sortu ziona, eta ez zekien oso ondo nola bizi hori gabe. Lanean jarraitu zuen, baina lagunaren heriotzak eta Sudango neskato txikiarenak atzetik zituen egunero-egunero. Sentimenduen anestesia bukatuta, aurretik sentitu gabe utzi zituen guztiak hasi zen sentitzen bat-batean. Ezin zuen lanik egin, sekulako akatsak egiten zituen; berandu iristen zen elkarrizketetara, argazki bobinak galtzen zituen... etxean ere arazoak pilatzen hasi zitzaizkion, zorrak, maitasun arazoak... 1994ko uztailaren 27an, bere herrialdeko historiako lehen hauteskunde demokratikoak izan eta hiru hilabete justura, Carter ibai bazter batera joan zen. Haurra zenean orduak eta orduak eman zituen ibai bazter hartan jolasean. Artean ez zekien zer zen apartheid-a, bidegabekeria, sufrimendua. Ibai bazter hartan aparkatu zuen autoa, eta barruan geratu zen, musika entzuten eta karbono monoxidoa arnasten gomazko hodi baten laguntzarekin. Han lortu zuen azkenean bakea, han zendu zen.

ROBERT CAPA: "MILIZIANO BATEN HERIOTZA", GERRA ARGAZKI EZAGUNENA ETA ISKANBILATSUENA

1936KO IRAILAREN 5EAN MURIANOKO MUINEAN BIZIA GALDU ZUEN MILIZIANO BATEK, ROBERT CAPA ARGAZKILARIAK GAZTEA TIROZ JOTA LURRERA ERORTZEN ARI ZEN MOMENTU JUXTUA HARRAPATU ZUEN BERE LEICA KAMARAREKIN. MERITU BIKOITZA DAUKA ARGAZKIAK: ARGAZKI KAZETARITZAREN GAILURRA JO DU ETA INOIZKO EZTABAIDA SUTSUENA PIZTU DU.

Historia «ofiziala»ren arabera, 1936ko irailaren 5ean Robert Capa argazkilariak miliziano bat tiroz jota lurrera erortzen ari zen mementu juxtua harrapatzea lortu zuen bere Leica kamerarekin. Andaluziako Murianoko muinean ateratako irudia argazki-kazetaritzaren ikono garrantzitsuenetakoa bihurtu zen. Eta, oraindik ere, aditu askok historiako gerrako argazki onena hori dela uste dute. Baina, aipatutakoa ez da argazki horren meritu bakarra, irudi baten gainean sortutako eztabaida sutsuenetakoa piztu baitzuen. Eta oraindik ez da erabat isildu eztabaida horren zurrumurrua. Milizianoaren argazkiak ireki zion Robert Capari famaren ate handia. Lehenengoz, Frantziako «Vu» aldizkarian argitaratu zuten 1936ko irailaren 23an. Hamar hilabete geroago Ameriketako Estatu Batuetako «Life» aldizkarian erabili zuten berriz argazki hori bera. Capak 23 urte zituen orduan eta grina handia zuen gerrako argazkilari modura ibilbide handia osatzeko. Anbizio handiko argazkilaria zen eta fronteko lehen lerroan izaten zen bere kamera arma bakar zuela. Horrela hil zen Indotxinan, 1954. urtean. Gerra argazkilari garrantzitsuenen zerrendan egoteko meritu nahikoa egin zuen argazki hori atera eta gero ere. Horregatik, inork gutxik jartzen du zalantzan Robert Caparen ausardia eta balioa. Eta bere irudiak argazki-kazetaritzako irudi onenen artean daude. Ez dago dudarik bere izen onaren gainean, baina, «Miliziano baten heriotza» izenburua duen argazkiaren gainean badaude hamaika galdera, oraindik ere erabat argitu gabeak. Sekula Capak ateratako argazkirik famatuena bazen ere, argazkilariak apenas hitz egiten zuen horren gainean. Bere ingurukoen arabera, Capak kontzientzia txarra zuen miliziano haren heriotzaren errudun sentitzen baitzen. Badira bestelako hipotesiak ere, argazki horren egiazkotasuna kolokan jartzen dutenak.

CAPAREN OROITZAPENAK Robert Capak argazki hori nola atera zuen ez dago argi. Haren gainean bertsio bat baino gehiago eskaini zituen, nahiz eta beti saiatu zen gai horren gainean ez hitz egiten. Bertsio horietako baten arabera, lubaki batean babestuta zegoen «frankistak metrailadore batekin erasotzen ari ziren bitartean». «Aldian-aldian talde bat lubakitik ateratzen zen eta frankisten posizioak bereganatzeko agindua jasotzen zuten». Caparen arabera, momentu jakin batean bere Leica kamera eskuan hartu eta besoa lubakitik kanpora atera zuen. «Apuntatu eta, frankisten erasoa somatu nuenean, argazkia atera nuen». 1937ko irailean «New York World-Telegram» egunkarian beste bertsio bat eman zuen Robert Capak. Bigarren horren arabera, milizianoa lubakitik atera zen eta Capak atzetik jarraitu zion. Metrailadorearen erasoa hasi zenean, automatikoki egin zuen argazkia eta milizianoaren gorputzaren eskuinaldean erori zen argazkilaria bera. Caparen beraren hirugarren bertsioaren arabera, milizianoa laguna zuen. Txantxetan zebiltzan biak, korrika batera eta bestera, egoera ustez lasai eta baketsu zegoen momentu batean. Baina, bere kamerarekin soldadua koadroan sartu zuen une berean, ezustean, metrailadore baten erasoak harrapatu zuen. Hirugarren bertsio horretan Capak kontatu zuenez, argazki bobina hori Parisa bidali zuen errebelatu zezaten eta hiru hilabeteren buruan Estatu frantsesera bueltatu zenean, harrituta ikusi zuen argazkilari oso famatua bihurtu zela. Argazki horren gaineko zalantzak sortzen lehena historiagile italiar bat izan zen, «Fotografia italiana» aldizkariko 1972ko ekaineko alean. Piero Berengo Gardinek negatibo originala aztertu zuen. Historiagile horren arabera, bi argazkitan bi miliziano ageri dira gorputz jarrera berdin-berdinean eta ondorengo argazki batzuetan miliziano horiek berak ageri dira elkar agurtzen; bizirik, alegia. Zalantza horiek elikatu zituen gerora O'Dowd Gallagher argazkilari ingelesak. 1974an eman zuen elkarrizketa batean zera esan zuen: «Capak eta biok agintari militar bati esan genion ezin genituela lortu egunkarietan espero zituzten argazkiak. Orduan, agintari militar hark simulakro bat antolatu zuen eta guk nahi genituen argazkiak lortzeko modua izan genuen». Ondoren egindako ikerketa batzuk garbi utzi zuten Gallagher ez zegoela Kordoban 1936ko irailean eta, ondorioz, berak kontatutako istorioa gezur hutsa zela.

LUCA PAGNIREN IKERKETA ZORROTZA Esames guztien gainetik, Luca Pagni italiarrak eskaini ditu argazki horren gaineko pista gehien. Izan ere, denbora asko eskaini dio argazki horren sinesgarritasuna hankaz gora jartzeari. 1995. urteko historia liburu baten arabera, Muriano muinean egun hartan zendutako milizianoa Federico Borrell Garcia izan zitekeen. Pista horri jarraituz, Luca Pagnik 36ko gudako artxibategi guztiak astindu zituen, eta horrela jakin zuen artxibategi horietan ez dela ageri egun hartan zendutako miliziano haren berririk. Miguel Pascual historiagile espainolak egur gehiago bota zion suari urte batzuk geroago. «Milicianos» izenburupeko liburuan ordura arte argitaratu gabekoa zen eskutitz bat agertu zuen Pascualek. Bertan, lekuko batek baieztatzen du baietz, egun hartan bertan, 1936ko irailaren 5 hartan, zendu zela Federico Borrell. Baina, heriotza arratsaldeko lauretan gertatu zela eta milizianoa zuhaitz baten atzean zegoela hil zen unean. Capak, berriz, zelai batean korrika zihoala atera zion argazkia. Pagnik aurrera jarraitu zuen ikerketa lan zorrotzekin eta «Vu» aldizkarian argitaratutako bi argazki aztertu zituen. Batean zein bestean miliziano bana ageri dira tiroz zaurituta lurrera erortzen. Argazki bat bestearen gainean jarri eta orduan sortu zen lehen ezustekoa: argazki batetik bestera apenas ikusten da kameraren mugimendurik. Badirudi, beraz, kamera tripode baten gainean jarrita egon zitekeela. Capak, berriz, argazkia kasik airean atera zuela esan zuen.Gainera, 30eko hamarkadako Leica kamerek ez zuten ematen sekuentzia azkarrak egiteko aukerarik. Argazki bat atera eta hurrengorako prestatzeko, eskuz aurreratu behar zen argazki-bobina. Eta, pentsatzekoa denez, egoera horretan eta baliabide horiekin ezinezkoa zen bi argazki kasik igoalak ateratzea.

TEORIA ZABALDUENARobert Caparen eta argazki-kazetaritzako argazki famatuenaren inguruan bertsio zabalduena bestelakoa da, segur aski Caparen ingurukoek eta beren biografoek indar handiz defendatu eta zabaldu dutelako. Bertsio ofizial samar horren arabera, 1936ko irailaren 5 hura nahiko egun lasaia zen frontean. Horregatik, Capa miliziano talde batekin joan zen Murianoko muinera, argazki batzuk ateratzeko asmoarekin. Posean zebiltzan milizianoak, korrika eta eraso baten itxurak eginez. Baina, bat-batean eta asko espero gabe, frankistek eraso zieten. Teoria batzuen arabera, argazkian ageri den milizianoaren postura ikusita -tiroz joa den momentuan ez dirudi korrika ari denik eta erriflea ere ez dauka tiro egiteko jarreran hartuta-, une horretan Caparentzat posatzen ari zen. Baina, zorte txarretan txarrena izan eta juxtu une horretan etsaien tiro batek harrapatu zuen. Horregatik zuen, teoria horren arabera, Capak hain kontzientzia txarra argazki horren inguruan, neurri batean milizianoaren heriotzaren errudun sentitzen baitzen. Hipotesiak hipotesi, Robert Capak egun hartan ateratako argazkia gerra irudi ezagunenetakoa izan da eta da egunotan, oraindik ere. Historiagile gehienek garbi daukate Federico Borrell Garcia, «Taino» bezala ezagunagoa zen miliziano gaztea, bi aldiz hil zela egun berean; batean bizia galdu.

GERDA TARO ARGAZKILARIA, ROBERT CAPAREN BESTE ERDIA

GERDA TARO ROBERT CAPA ARGAZKILARI OSPETSUAREN BIKOTEA IZAN ZEN, ETA HORREGATIK DA EZAGUNA. BAINA, HORI BAINO ASKOZAZ GEHIAGO IZAN ZEN. GUDA BATEAN HILDAKO LEHEN EMAKUME ARGAZKILARIA IZAN ZEN GERDA TARO ETA BERAK ASMATU ZUEN, HAIN JUXTU, GERO ITZALA EGIN ZION ROBERT CAPAREN PERTSONAIA.

Bere izena normalean ez da agertzen argazki-kazetaritzako liburuetan, nahiz eta Gerda Taro izan zen lanean hildako lehen emakume argazkilaria. Akaso kasualitatez agertuko da bere aipamenen bat libururen batean, baina ez bere lanagatik, Robert Caparen bikotea izateagatik baizik. Askok ez dakite, ordea, Robert Caparen pertsonaia berak asmatu zuela. Gerta Pohorylle -hori zen Gerda Taroren benetako izena- 1910eko abuztuaren lehenean jaio zen Stuttgarten, Alemanian. Bere aitak ez zuen negoziorako dohain berezirik eta handizkako arrautzen salmentak juxtu-juxtu ematen zion familia aurrera ateratzeko. Gertaren etxean, beraz, ez zen dirua soberan izaten. Hori bai, etxeko giroak ez zuen antza handirik Gerta gaztea mugitzen zen giro burgesarekin. Kemena, autoestimu izugarria eta edertasun fisikoa Gertaren berezko tasunak ziren. Horiek lagun, garaiko goi mailako gizartean sartu eta bertan eroso sentitzeko aukera izan zuen. Bere etxean eskasia nagusi zen arren, Gertaren nerabezaroa garaiko familia burgesetako alaben parekoa izan zen: Suitzako barnetegi batean ikasi zuen eta teniseko klub batean ezagutu zuen bere lehen amodioa. Bera baino askoz zaharragoa eta aberatsagoa zen maitale harekin ibiltzen zen festaz festa, edonor liluratzeko moduko auto deskapotable batean. Nahiko garbi ikusten zen gizon harekin ezkonduko zela eta bizitza erabat erosoa izango zuela goi mailako gizartean. Baina, inork asko espero gabe, Gertaren familiak Stuttgartetik ihes egin behar izan zuen, aitak pilatutako zorrak zirela-eta. Familia Leipzig hirira joan zen eta Gertaren bizitzak izugarrizko buelta eman zuen. Leipzigen Georg Kuritzkes gaztea ezagutu zuen, Dinag Gelbkeren semea. Gelbke Leninen inguruko komunista iraultzaile ezaguna zen. Orduan Gertak bere benetako mundua aurkitu zuen; ordura arte izan zen panpina politaren barru-barrutik emakume politikaria atera zen, faxismoaren eta diktaduraren kontrako ideia sendoak garatu zituena. 1933ko urtarrilaren 30ean Hitler Reicheko kantziler izendatu zuten. Bere jarduera politikoak berehala jarri zuen Gerta erregimen horren pare-parean. Alemania «berri» horretan bizitzea ezinezkoa egiten zitzaion eta lagun batekin Parisa ihes egin zuen. Parisen bere bizitzak bigarren buelta garrantzitsua eman zuen. 1934 urteko irailean ile eta begi beltzeko gazte argal bat ezagutu zuen. Seko maitemindu ziren Gerta eta Endre Friedman, Bandi bezala ezagunagoa.

GOSEA PASATU ZUTENParisko gainontzeko erbesteratutakoen antzera, Bandi ere oso eskas zebilen diruz, gosea pasatzeraino. Lan finkorik gabeko argazkilaria zen. Gertak, berriz, lana topatu zuen ikastun modura Alliance Photo agentzian. Agentzia hori Maria Eisnerrena zen -ondoren Magnum Photo agentziako buruetako bat izango zen-. Baina, lan eta guzti, bikoteak gosea pasatzen jarraitzen zuen. Bizilekua izateko baimena lortzea zen orduan Gertaren helburu nagusia. Horretarako, Endreren ikastun egin zen, laborategian lehenengo eta kamerarekin ondoren. Gertaren helburua garbia zen: kazetariei modu automatikoan ematen zieten lanerako baimena eta, ondorioz, baita bizilekua izatekoa ere. Argazki gutxi batzuk salduta, nazien Alemaniara estraditatua izateko arriskua ekidin zuen Gertak. Hala ere, egoera ekonomiko benetan eskasa bizi zuten berak eta Bandik. Gau batean, erdi serio erdi txantxetan, Gertak pertsonaia faltsu bat asmatzea proposatu zion Bandiri: Robert Capa argazkilari estatubatuar famatuarena. Asmatutako istorioaren arabera, Europara lanera etorri zen Robert Capa. Ospetsuegia zen, ordea, inorekin hitzordurik jartzeko eta bere argazkiak bere ordezkarien bidez saltzen zituen: Friedmann eta Pohorylle. Gertaren eta Bandiren trukua primeran joan zen: Robert Caparen argazkiak edozein argazkilari frantsesenak baino hiru aldiz garestiago saltzen hasi ziren. Aspaldiko partez, gosea pasatzeari utzi zioten. Caparen fama zabaltzen hasi zenean, Gertak ere izena aldatu zuen eta Gerda Taro izatera pasa zen.

GUDAKO ARGAZKILARITZAREN ALDAKETAHandik gutxira hasi zen Estatu espainolean 36ko guda. Arrazoi ezberdinak tarteko, erabakigarria izango zen gerra hori Bandirentzat eta Tarorentzat. 1936ko abuztuaren 5ean sartu ziren lehenengoz Estatu espainolera, 26 eta 23 urte zituztela. Leica kamera bat -Bandik erabiltzen zuen batez ere- eta Rolleiflex bat -Gertaren eskuetan- zituzten armatzat. Horiek erabilita, gori-gori zegoen Bartzelonan atera zituzten beraien lehen argazkiak. Hasiera-hasieratik bistakoa zen beraien estiloaren antzekotasuna, gerraren giza esperientziari erabat lotutako begirada baitzuten biek. Ideia eta sinesmen politikoetatik aparte, Gertak zein Bandik gudako egoeren menpe bizi ziren herritarrak agertzen zituzten argazkietan. Bartzelonatik Kordobara joan zen bikotea. Bertan, gerora hain famatu egindako milizianoaren heriotzaren argazkia atera zuen Bandik Muriano mendixkan. Argazki horrek famatu egin zuen Robert Capa, gudako argazkilaritzaren goitik beherako aldaketa ekarri baitzuen. 35 mm-ko kamerak asmatu ondorengo lehenengo guda zen hura. Kamera horiek arinak ziren, erosoak, erraz eraman eta erabiltzekoak. Ordura arte nagusi ziren tripode astunek eta kamera handiegiek ezinezko egiten zuten gudako lehen lerroan egotea. Hartara, 35 mm-ko kamerek erabateko aldaketa ekarri zuten, eta heroien pose artifizialetatik gudako irudi gordinetara pasa zen argazki-kazetaritza.

ITZALPETIK ATERA NAHI ZUENAipatu argazki famatua Caparen sinadurarekin argitaratu zen. Garai horretan, biek -Bandik eta Gertak- Robert Capa izenarekin sinatzen zituzten beraien lanak. Ondoren, «Capa&Taro» sinadura erabiltzera pasa ziren. Azkenik, Gertak marka propioa sortu zuen: «Photo Taro». Gerda Tarok itzalpetik atera nahi zuen, bere burua ezagutzera eman nahi zuen. Maila pertsonalean aise lortzen zuen hori, bere energia eta jendearekin harremanak izateko zuen erraztasuna zirela-eta. Profesionalki, ordea, gehiago kostatzen zitzaion. Noizean behin lortzen zuen argitalpen garrantzitsuren batean argazkiren bat argitaratzea, baina ez zuen aurrera egiten argazkilari moduan. Capa eta Gertaren arteko harremana hozten joan zen pixkanaka. Etengabeko amodioak izaten zituzten biek eta ez zen beti erraza hain harreman irekia mantentzea. Hori bai, bikote bizitza klasikoaren kontrakoak ziren bata zein bestea. Madrilen Ted Allan ezagutu zuen Gertak, odola kontserbatzeko egindako asmakuntzengatik oso ezaguna zena. Ted erabat maitemindu zen Gertarekin, eta Gertari gustatu egiten zitzaion sei urte gazteagoa zen mireslea izatea. Ted Allanekin eta beste idazle ezagun batzuekin Madrilen zegoela, errepublikarrek Madril ondoko Brunete herria hartu zuten. Gertak garaipen hartako argazkiak egitea lortu zuen eta «Regards» aldizkariak argitaratu zituen. Taroren erreportaje garrantzitsuena huraxe izan zen, 1937ko uztailaren 22an argitaratutakoa.

ZORIGAIZTOKO AMAIERABere karrerako une klabea bihurtu zen hura eta, lehenengoz, Caparen bikotea izatetik Gerda Taro argazkilaria izatera pasa zen. Bruneteko garaipenaren argazkiak argitaratu eta hiru egunetara kolpistak berriz saiatu ziren herria hartzen. Igande goiz hartan, Gerdak Ted Allani deitu zion modu klandestinoan berarekin batera frontera joan zedin. Behin hara iritsi zirenean, tropako komandanteak berehala Madrilera bueltatzeko agindu zien, han ezin zuela armadatik kanpoko inork egon esan zien, are gutxiago emakumea bazen. Allanek komandantearen hitza betetzeko izugarrizko gogoa zuen, baina Gerdak ez. Biak kabitu ere egiten ez ziren zuloa bilatu zuen eta han ezkutatu ziren, ahal zuten moduan. Han zeudela, izugarri eraso bortitza hasi zuten faxistek airez. Hegazkin horiek abiatutako infernuan milaka errepublikano hil ziren. Gerdak ez zuen kamera askatu, etengabe aritu zen argazkiak ateratzen, objektiboaren beste aldetik begiratzen duenaren ausardiaz. Une hartan ez zen jabetzen arriskuaz, ez zen jabetzen objektiboaren beste aldean ikusten zituen erasoak eta hildakoak benetakoak zirela. Lortu zuen materiala sekulakoa zenaren segurantzaz abiatu zen oinez erasoa amaitu zenean. Seguru zegoen inoizko gudako argazki onenak zeudela bere argazki-bobina horietan. Ted eta biak bazihoazela, bidean hartu zituen zaurituak erietxera zeramatzan kamioi batek. Atzealdean igo zen bikotea, eta orduan ikusi zuen Gerdak zer nolako erasoa izan zen jasandakoa, han zeuden hildako eta zaurituei begira ikusi zuen benetan gordina izan zela bere kamerako objektiboaren bestaldetik jaso zuena. Valdemorrillora iristen ari zirela, berriz agertu ziren zenbait hegazkin eta izua nagusitu zen. Nahasmen haren erdian, tanke errepublikano batek kontrola galdu eta Gerda zihoan autoa jo zuen. Argazkilari gaztea -27 urte zituen orduan- lurrera erori zen eta tankea gainetik pasa zitzaion. Inguruan zegoen erietxe batera eraman eta saiatu ziren bere bizia salbatzen, baina ahaleginak alferrikakoak izan ziren. 1937ko uztailaren 26an zendu zen. Hilzorian zegoela Capari telegrama bat bidali omen zion. Capak, berriz, egunkari batean irakurri zuen Gerda Taroren heriotzaren berri, dentistaren zain zegoela. Parisa eraman zuten gorpua, eta han dago oraindik. Bere fama bere argazkiekin batera galdu zen.

WORLD PRESS PHOTO MILA HITZ IRUDI BAT BILUZTEKO

BEREN LUXUZKO AUTOAN GERRA-TURISMOA EGITERA JOANDAKO LOTSAGABE KOADRILA IKUSI DU MILAKA HERRITARREK SPENCER PLATTEN ARGAZKIAN. AUTOAN DOAZEN BOSTETATIK LAU BEIRUTEKO AUZO HORRETAN BIZI ZIREN.

Egun luzea izan zen Spencer Platt argazkilariarentzat 2006ko abuztuaren 15eko hura. Israelek Libano erasotu ondoren piztutako gerraren osteko nolabaiteko suetenaren bigarren eguna zen eta material bila zebilen lan egiten duen Getty agentziara bidaltzeko. Goiz guztia zeraman Beiruteko kale lehertuetan barna noraezean; hondakinen eta beren etxeen egoera ikustera bertaratutako herritarren artean galduta. «Egun oso zaila izan zen. Tentsio handia sumatzen zen hiriko zonalde hori kontrolatzen zuten Hezbolako kideen eta argazkilari, kazetari eta telebista kameren artean. Zorte handia izan nuen, Wafa izeneko gidari bikaina izan nuelako. Bera xiita da eta hiriko edozein tokitan sartu zitekeen», gogoratu du Plattek ondoren eskainitako elkarrizketetan. Erasoaren ondorioak ezagutzera beren auto zahartuetan gerturatutako familia ugari ikusi zituen kale batean. Eta horiei begira zegoela, zeharka-zeharka ikusi zituen deskapotable gorrian zetozen gazteak. «Segundo bakarra neukan momentua harrapatzeko. Ez neukan astirik kalibratzeko, enfokatzeko eta konposizioa osatzeko. Bost argazki bota nituen eta, hotelera iritsi arte, ez nekien zer lortu nuen. Behin hoteleko logelan, materiala nire ordenagailuan ikusi nuen eta orduan konturatu nintzen irudia erabat ezohikoa zela. Errepikaezina eta unibertsala zen bere kontraesan eta forma guztietan», agertu du 36 urteko argazkilariak. «Gerrak, perspektiba absurdo batetik, batzuetan edertasuna gogorarazi dezake», gaineratu du. Hilabete gutxira, World Press Photo saria jaso zuen argazki horrek. 78.083 argazkiren eta 4.460 profesionalen artean Platten argazkia aukeratu zuen epaimahaiak munduko onena bezala. Irudiak munduari buelta eman dio, bertako protagonistak famatu bihurtzeraino. Argazkilariak hasieratik garbi utzi nahi izan du ez zituela gazteak ezagutzen eta sekula ez dituela epaitu nahi izan. «Niretzako libanoar ausartak besterik ez dira, beste asko bezala, inor ez baitzen libratu bonbetatik». «Kaosaren erdian, bizitza errealaren konplexutasuna eta kontraesana biltzen ditu argazkiak», adierazi zuen World Press Photo sariketako epaimahaiak bere erabakia azaltzerakoan. Izan ere, askok esan du argazki hori antzeztutakoa dela.

PROTAGONISTEN BILA Esames horiek tarteko, Gert Van Langendonck kazetaria Beiruteko kaleetan barna abiatu zen argazki horretako protagonisten bila, argazki horren atzeko historiaren bila. Azkenean, norbaitek ezagutu zuen argazkiko nesketako bat eta zein bankutan lan egiten zuen adierazi zion Langendoncki. Horrela lortu zuen argazkiko protagonistekin harremanetan jarri eta guztiak elkartzea. Modu horretan egiaztatu ahal izan zuen kazetariak argazkia ez zela antzeztutakoa, eta, era berean, irudiaren atzeko historia mundu osoan zabaldutako argazki-oinek ulertzera eman zutenaren erabat desberdina zela. Milioika ikuslek -segura aski, mundu osoko argazki oinek horretara laguntzen zutelako- beren luxuzko autoan gerra-turismoa egiten ari ziren lotsa gutxiko aberats koadrila ikusi zuten Platten argazkian. Aldiz, autoan ageri diren bost gaztetatik lau auzo horretan bizi ziren Israelek eraso egin zuenean eta, ondorioz, beren etxeetatik alde egin behar izan zuten. Erasoaren ondoren, beren auzora bueltatzen ziren lehen aldia zen. Autoa Jad Marounek (22 urte) gidatzen zuen. Ondoan eserita bere arreba Tamara (26 urte) zegoen. Bissan (29 urte), hori ere Jaden arreba, atzealdean zegoen eserita eskuko telefonoarekin irudiak hartzen. Beren itxuraren inguruko aipamenak izan direla entzun eta berehala esaten dute haserre: «Gu hemen bizi gara!». Maroundarrak Dahiye auzo kristauan bizi ziren Israelen erasoa hasi zenean. Handik Hamrako Plaza Hotelera ihes egitea erabaki zuten eta hotel horretan ezagutu zituzten Noor Nasser, 21 urteko musulmana, eta Liliana Nacouzi, 22 urteko kristaua. Argazkian ageri diren beste bi neskak dira. Horiek biak ere Beirut hegoaldeko aldirietako gerra girotik ihes egindakoak ziren. Liliana aurpegia zapi batekin tapatuta ageri da argazkian. Beretzat berria zen auzo hura, aurretik ez zen sekula han egon. «Hondakinei kea zerien oraindik eta horregatik tapatu nuen aurpegia», azaldu du. Hotelean bertan ezagutu zuten Lana El Khalil, hain famatua bihurtu den minicooperdeskapotablearen jabea. El Khalilek GKE batentzat lan egiten zuen eta egun beltz horietan janaria eta medikamentuak banatu zituen bere autoarekin. Abuztuaren 15 hartan, su-etena hasi eta bi egunera, autoa eskatu zioten Lana El Khalili hotelean ezagututako lagun horiek. Beraien auzoa nola geratu zen ikusi nahi zuten. «Kapota ireki edo ez zalantzan ibili nintzen. Beldur nintzen irudi desegokia eta irreala eskainiko genuela. Baina, bero izugarria egiten zuen eta bost lagun ginen auto txiki hartan. Gainera, denek ikusi nahi zuten nola gelditu zen gure auzoa», kontatu du Jadek, autoa gidatzen zuenak.

«IKARA ETA MINA AURPEGIETAN» «Argazkia ondo begiratu behar da, seguru egon ez ginela ondo pasatzen ari», argitu du Bissan Marounek. «Gure aurpegietan ikara eta mina ikus daiteke, gure auzoari egin ziotenagatik. Argazki horretako inor ez da burgesia kristauaren parte», gaineratu du. Beren modako jantziei eta betaurreko beltzei buruz ere askotxo galdetu diete. Egun horretako beren janzkeran ezer berezirik ez dagoela nabarmendu dute. «Ez ginen apropos horrela jantzi Dahiye bisitatzera joateko. Gu horrela janzten gara egunero», esan du Bissanek berak. El Khalilek aitortu du Platten argazkia oso ona dela eta egun horietan bazebilela jendea Beiruten barna gerra-turismoa egiten, baina ez zela beraien kasua. «Argazkia arriskutsua da, ideia okerra ematen baitu», nabamendu du horregatik. Noor Nasser, autoaren atzealdean kasik tapatuta ageri dena, kazetaritza ikasten ari da. «Egun hartan ez genien esan gure gurasoei auzora joango ginenik. Bestela, ez ziguten utziko. Beldur ziren Israelek berriro erasoko zuela, eta bonbak erortzen hasiko zirela han eta hemen», gogoratu du. Baina beren etxeak nola gelditu ziren ikustera joatea erabaki zuten modu guztietara. «Oso gogorra izan zen kaleak erabat suntsituta zeudela ikustea, kale horietan hazitakoa naiz ni. Ni ez naiz Hezbolaren aldekoa, baina sekula ez naiz deseroso sentitu haiengatik», gaineratu du. Nasseren ustez, Platten argazkia oso ona da, «baina ez du Libanoko errealitatea islatzen. Parte bat bakarrik jasotzen du, gu bezala klase ertaineko langile direnena. Gure auzoan askok ezin dute horrelako eguzkitako betaurrekorik erosi». «Argazki horrek arreta kentzen dio gerraren krudeltasunari eta mendebaldean askok hurrengoa pentsatzen dutela baieztatzen du: gerra beraiek bezalakoak ez direnei bakarrik gertatzen zaiela», argitu du Plattek gerora. Hala ere, argazkilariak behin eta berriz berretsi du berak garbi zuela argazkiko gazteak «gerraren biktimak» zirela. «Argazki horrek gerraren biktimen gaineko gure estereotipoak zalantzan jartzeko eskatzen digu guztioi», gaineratu du.

KRITIKAK ETA TXALOAK World Press Photo sariketako epaimahaiaren erabakiak hautsak harrotu ditu hainbat bazterretan, zenbait argazkilarik ez baitu begi onez ikusi erabakia. Horien ustez, Platten argazkia saritu izana «gerra ikaragarri horretan beren bizitza arriskuan jarri zuten argazkilarienganako iraina da». Beste batzuek, ordea, sariketa holandarreko epaimahaiaren «ausardia» txalotu dute, gerrako irudi ezohikoa nabarmentzeagatik. El Khalilek gogoeta egin du horren gainean: «Zergatik saritu dute Platten argazkia eta ez, adibidez, Israelen erasoaren ondoren hondakinen artean haur baten hilotza agertzen duena? Hildako haurraren irudiak mendebaldea deseroso sentiarazten al du?». Bissan Marounen mutil laguna harago doa hausnarketarekin. «Saria hildako haurraren argazkiari emanez gero, Israelen ospea kaltetuko luke. Aldiz, Platten argazkiak ulertarazten du kristauek ez zutela zerikusirik izan gerran, guztiak Hezbolaren kontra eta Israelen alde zeudela ematen du ulertzera. Eta hori ez da erreala, hori ez da egia».

PULITZER SARIA HOGEITA SEI URTEKO ANONIMOTASUNARI IZENA JARRI DIOTE

1980an PULITZER SARIA JASO ZUEN ARGAZKIA ANONIMOA IZAN DA DUELA GUTXI ARTE. JAHANGIR RAZMIREN SEKRETUAK ORAIN IKUSI DU ARGIA ETA DATORREN MAIATZEAN JASOKO DU AZKENEAN SARIA.

Pulitzer Sari estimatuen historia luzean -1917 urtean banatu ziren lehendabizikoz-, anonimoa zen sari bakarra zegoen duela gutxi arte. Egile ezezaguneko argazki bat saritu zuten 1980 an "Gaurkotasuneko Argazkilaritza"sailean: hain justu, Iranen hamaika kurduren fusilamendua agertzen duen irudia. 1979 urteko abuztuaren 27an, Sanandajeko (Iran) zelai zikin eta lehor batean, hamaika gizoneko bi ilara osatu zituzten, biak parez pare jarrita eta tartean metro gutxi utzita. Batzuk errifleak zituzten eskuan, besteek, begiak eta aurpegia estalita. Horietako bat lurrean etzanda zegoen, zaurituta zegoelako. Errifleak zituztenak belaunikatu eta beren armak altxatu zituzten. Gizon armatuen buruak «atesh!» agindu zuen ozen, eta segidan, horiek tiro egin zuten. Parean zituzten hamaika gizonak lurrera erortzen joan ziren eta izugarrizko hautsa altxatu zen. Lehen tiroekin hil ez zirenek bigarren bat jaso zuten; bigarren hori, berta-bertatik. Hamaika gizon armatuen atzean hamabigarren bat ere bazegoen. Haren arma bere Nikon kamera zen, harekin bota zuen tiroa, eta ez ahazteko moduko irudiak jaso zituen. Fusilamendua erabaki zuen epailearen baimena zuen. Ordu gutxitara, argazki horietako bat "Ettela'at"egunkariko -Irango egunkari zaharrena- lehen orrialdean argitaratu zuten sei zutabera; egun gutxiren buruan, munduko egunkari garrantzitsuenen lehen orrialdeetan agertu zen eta hilabete gutxira, Pulitzer Saria irabazi zuen. Fusilamendu hartako irudia 1979ko iraultzaren krudeltasunaren ikono bihurtu zen, eta mundu guztian egin zen ezagun. Baina ez Pulitzer Saria eman ziotenek, ezta argitaratzea erabaki zuten egunkarietako arduradunek ere, ez zekiten nork egin zuen argazki hura, nor izan zen une latz haren testigu isila.

GARAI NAHASIAK IRANEN Garai nahasiak bizi ziren Iranen. Mohammad Reza Pahlavi xahk bere botere diktatoriala indartu zuen Amerikako Estatu Batuen laguntzarekin. 1979an herritarren haserrea eta egonezina lehertu egin ziren eta urte eta erdi inguru iraun zuen iraultza hasi zen. Ondorioz, xahk eta bere familiak Irandik alde egin behar izan zuten eta Ruhollah Jomeini buru zuen Errepublika Islamiarra ezarri zen Iranen. Hartara, islamiarrek Estatu Batuen aliatu izandako herritarrak akabatzea erabaki zuten. Aipatu hamaika kurduen fusilamendua hortik etorri zen. Fusilamendu haren argazkiak "Ettela'at"egunkariko erredakziora iritsi eta bertako zuzendariak argitaratzea erabaki zuen. Baina, modu berean, argazkilariaren izena ez jartzea erabaki zuen, hura ere fusilatua izan zitekeenaren beldurrez. Hasieran argazkilaria haserretu egin zen argazkiak bere sinadurarik ez zuela ikusi zuenean. Baina berehala ulertu zuen hobe zela argazki hura ez sinatzea, bere mesedetan izango zela anonimotasuna. Argazki hura argitaratu eta hilabete gutxira itxi zuen “Ettela’at” egunkaria Jomeinik.

MUNDUARI EGIA KONTATZEA Egilearen gaineko esamesak eta kinielak hamaika izan dira 1980an saria argazki anonimo hari eman ziotenetik. Pentsa, 2003 urtean Kaveh Golestan Irango argazkilari famatua hil zenean, bere heriotza oharretan Pulitzer Sariaren aipamen ugari izan zituen, askok uste baitzuten 1980an saritutako argazkia berea zela. Golestanen alargunak berak esan zuen hileta ohar horiek ez zirela zuzenak, argazki famatu hura ez zelako bere senarrak egindakoa. Berak ba omen zekien argazkia norena zen. Berak eta beste gutxi batzuk. Jahangir Razmi eta bere familia afaltzen ari ziren 2006ko iraila hasierako egun hartan. Azken urteetan maiz samar gertatu izan zen bezala, Pulitzer Sariaren kontua atera zen berriz ere mahaian. Semeek askotan esaten zioten argazki hura berea zela esan behar ziola munduari, aldarrikatu egin behar zuela Pulitzer Saria berea zela. «Hobe izango da ez egitea», izan zen Razmiren erantzuna urte luzeetan. Baina, egun hartan, afaloste hartan, bestela pentsatu, eta baietz, munduari argazki hura berea zela esan behar ziola erabaki zuen. Bere familiak ondo ikusi zuen erabakia. Gauerdia pasatxo, gelako armairu batetik atera zuen 1979ko iraultzan zintzilik ibili zuen argazki kameraren lonazko poltsa. Kolorea galdua zuen. Barrualdeko poltsiko batean hurrengoa irakur zitekeen: “Jahangir Razmi, Ettela’t 328331”. Hori zen Irango egunkari zaharrenaren erredakzioko telefono zenbakia. Bertara deitu zuen 1979ko abuztuaren 27an lortutako irudien berri emateko, eta berehala bidali zuten mezulari bat beregana argazki-bobina horien bila. 26 urte ondoren, egunkari orri tolestu batetik zuri-beltzean egindako argazki sorta bat atera zuen, egun hartan ateratakoak ziren. Banan-banan begiratu eta ordukoa berriz ere bizi izan zuen: hamaika gizon lurrean hilda, gizon armatu bat hildako gorpuak banan-banan begiratzen, tiroa jaso aurretik berak ez zuela ezer egin builaka esaten zuen saltzailearen aurpegia, hamaika gorpuak lurrera erori zirenean altxatutako hautsa... Argazki horiek denak beste poltsa batean sartu zituen. Argazki horiek denek frogatuko zuten Pulitzer Saria irabazi zuena sorta berdinekoa zela, berea zela. 2006 urte bukaeran, eta Razmik hala baimenduta, argazkilari irandarraren istorioa eman zuen argitara “The Wall Street Journal”egunkariak. Artikulu hori irakurri ondoren, eta argazkilariak berak aurkeztutako frogak aztertu eta gero, Pulitzer Sariak ematen dituen erakundeak dudarik gabe ondorioztatu du fusilamenduaren argazkia Razmirena dela. Hartara, datorren maiatzaren 21ean emango dio duela 26 urte jaso behar zuen saria. «Gure historian lehen aldiz sari anonimo bat banatu genuenean, bagenuen egilearen izena agertuko zenaren itxaropena. Orain oso pozik gaude, 26 urte pasatu eta gero, kontu hau ixteko moduan gaudelako eta argazkilaritzaren ikonoa den argazkilaria omentzeko modua izango dugulako», adierazi du sariketaren arduradunetako batek.

ARGAZKILARITZARAKO GRINA Jahangir Razmik 58 urte dauzka gaur egun eta betidanik bere buruaren parte batek argazki horren egiletza aldarrikatu nahi izan duela aitortu du. «Argazki hori gabe ez nintzateke inor», adierazi du Pulitzer Saria jaso bezperan. Iran erdialdeko Arak herrian jaio zen Razmi. Ama etxekoandrea zuen, eta aita, saltzaile militarra. Lotsatia eta isila zen mutiko hura pozik bizi zen ezkonberriei eta soldaduei argazkiak ateratzen zizkien lehengusu baten laguntzaile lanak egiten. 1960 urtean, hamabi urte zituela, erosi zuen bere lehen argazki kamera, Lubitel-2 marka errusiarrekoa. Bere aita zendu zenean, Teherango argazki denda batean topatu zuen lana. Emaztea ere urtebetetze bateko argazkiak ateratzen ari zela ezagutu zuen. 1973 urtean hasi zen “Ettela’t”egunkarian argazkilari lanetan. 25 urte zituen orduan, gaztea zen eta ilusioz beteta zegoen. Bere orduko lankideek gogoratzen dutenez, «beste edozein argazkilari helduago baino ausartagoa zen, beti zegoen denerako prest, lan arriskutsuetarako eskaintzen zuen bere burua askorik pentsatu gabe». Xahk kazetari guztiak zentsuraren azpialdean harrapatuta eta beldurtuta zituen garaian, Razmi eta “Ettela’t”egunkariko kazetari Khalil Bahrami Kurdistanera joan ziren lanera. Giroa nahasia eta arriskutsua zen, baina Razmirentzat eta Bahramirentzat albistea zegoen horren guztiaren gainetik. Ausardia hark lagundu zion bere Nikon kamera maitearekin –oraindik mimoz gordea dauka– tiro egiten 1979ko abuztuaren 27 hartan.

PULITZER SARIA HOGEITA SEI URTEKO ANONIMOTASUNARI IZENA JARRI DIOTE

1980an PULITZER SARIA JASO ZUEN ARGAZKIA ANONIMOA IZAN DA DUELA GUTXI ARTE. JAHANGIR RAZMIREN SEKRETUAK ORAIN IKUSI DU ARGIA ETA DATORREN MAIATZEAN JASOKO DU AZKENEAN SARIA.

Pulitzer Sari estimatuen historia luzean -1917 urtean banatu ziren lehendabizikoz-, anonimoa zen sari bakarra zegoen duela gutxi arte. Egile ezezaguneko argazki bat saritu zuten 1980 an "Gaurkotasuneko Argazkilaritza"sailean: hain justu, Iranen hamaika kurduren fusilamendua agertzen duen irudia. 1979